اسراف و زياده روي هاي آخر سال

با توجه به روايت، در اين هياهوي آخر سال و آمادگي براي شروع سال نو مراقب خصلت سومي که در روايت آمده باشيم؛ به اندازه مصرف کنيم، به اندازه خريد کنيم، به اندازه تميز کنيم و خلاصه اين اندازه گيري خوب را در همه موارد رعايت کنيم.

امام علي عليه السلام ميان حقيقت ايمان و حل مشکل معيشت در دنيا رابطه برقرار کرده که آن اندازه گيري خوب است که منظور از آن رعايت اعتدال و ميانه روي در معيشت است. اما در مقابل نيز افرادي هستند که براي اين قانون زندگي که دين بسيار به آن اهميت داده (و نشان دهنده اين است که دين از زندگي جدا نيست) اعتباري قائل نشده اند که از آنان به عنوان مسرفان ياد مي شود.  

"اسراف" کلمه بسيار جامعي است که هر گونه زياده روي و تجاوز از حد اعتدال در کميت و کيفيت و بيهوده گرايي و اتلاف و مانند آن را شامل مي شود. اين واژه و مشتقات آن جمعاً 23 بار در قرآن کريم به کار رفته و از آنجا که در همه مصاديق آن به نحوي سرپيچي از فرمان هاي الهي نمايان است با فساد ارتباط مستقيم دارد چرا که بر هم زدن حالت تعادل در هر امري، موجب فساد و تباهي در آن مي شود. اسراف مترادف "افراط" و متضاد "تقصير" و "تقتير" که به معناي "تضييق" و "بخل" است، مي باشد که قرآن کريم مرز تعيين اسراف را واژه "قوام" به معناي حد وسط و اعتدال ياد کرده است  که تشخيص آن بر عهده عقل، شرع يا عرف است.

مفهوم "تبذير" و مشتقات آن ارتباط نزديک معنايي با "اسراف" دارد، اين واژه در لغت به معناي تباه ساختن اموال است، بر همين اساس امام صادق عليه السلام تبذير را جزئي از اسراف دانسته است.  

انواع اسراف 

مفهوم "اسراف" در قرآن کريم مصاديق متعددي دارد که در معناي همه آنها، نوعي تجاوز از حد اعتدال وجود دارد همچون اسراف عقيدتي ،اسراف اخلاقي و رفتاري اسراف اجتماعي ،اسراف قضايي و کيفري و در نهايت مورد بعدي که مد نظر است، اسراف اقتصادي که اين نوع از اسراف مصاديق گوناگوني دارد. 

1-  اسراف در مصرف:

خداوند سبحان در آيه *...كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ*  اشاره به دو امر اباحي و يک امر تحريمي کرده و مي فرمايد: بخوريد و بياشاميد اما چون طبع زياده طلب انسان ممکن است از اين دو دستور سوء استفاده کند و راه تجمل پرستي و اسراف را پيش گيرد، بلافاصله مي فرمايد: ولي اسراف نکنيد که خدا مسرفان را دوست ندارد. البته مقدار محروميت اسرافکاران از محبت الهي به نوع و ميزان اسراف آنان بستگي دارد و اين روش قرآن است که به هنگام تشويق به استفاده کردن از مواهب آفرينش، به دنبال آن به اعتدال توصيه مي کند.

رعايت اعتدال در خوردن و آشاميدن گرچه امر ساده اي به نظر مي رسد اما در ضمن آن يک دستور مهم بهداشتي قرار گرفته است، زيرا تحقيقات دانشمندان به اين نتيجه رسيده که سرچشمه بسياري از بيماري ها، غذاهاي اضافي است که به صورت جذب نشده در بدن انسان باقي مي ماند.  

اما به طور کلي بايد گفت که اسراف در مصرف، شامل يکي از گونه هاي ذيل مي شود: 

الف: تضييع و هدر دادن هر گونه شي قابل استفاده 

ب: بدون استفاده گذاردن هرگونه سرمايه 

ت: مصرف اشيا به نحوي که فايده مادي يا معنوي به بار نياورد.

پ:مصرف بيش از ميزان درآمد به نحوي که در شأن او نباشد مانند خريدن وسايل تزييني براي کسي که توان تأمين معاش خود را ندارد. از اين رو امام صادق عليه السلام کسي را که براي مصرف بيش از درآمد خود دست نياز به سوي ديگران دراز کند، مسرف خوانده است. بنابر اين مراقب اين نوع در اين روزهاي آخر سال و نزديک شدن به سال جديد باشيم.

ج: مصرف بيش از حد و افزون بر نياز مانند خريد چند خانه يا پرخوري.  

2- اسراف در حقوق ديگران

 اين نوع از اسراف در دو بخش حقوق عمومي و حقوق خصوصي صورت مي گيرد.

الف: حقوق عمومي:

خداوند متعال در آيه: *وَ آتِ ذَا الْقُرْبى‏ حَقَّهُ وَ الْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيرا* به اعطاي بخشي از اموال عمومي به نزديکان پيامبر صلي الله عليه و آله و بيچارگان و در راه ماندگان دستور داده که در ادامه به نهي از تبذير اشاره مي کند و مي فرمايد که در اين موارد بايد اعتدال رعايت شود چرا که اسراف و تبذير در همه جا نکوهيده است.  

به طور کلي مفسران در اين آيه شريفه، مصاديق متعددي براي تبذير بيان کرده اند همچون توزيع اموال در راه باطل و معصيت، صرف دارايي از روي ريا و فخر فروشي و به شکل غير عادلانه و خارج از چارچوب معين و بدون در نظر گرفتن مصالح و به طور کلي هر نحوه اي از توزيع که با دستور خداوند مخالف بوده و به نابودي دارايي منجر شود. 

ب: حقوق خصوصي:

خداوند سبحان در آيه؛ *....فإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَ لا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَ بِداراً أَنْ يَكْبَرُوا وَ مَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ*  تصرف نامشروع در اموال يتيم را اسراف شمرده شده و سرپرست يتيم را امر فرموده که از مواردي چون استفاده از مال يتيم در صورت بي نيازي، استفاده از آن بيش از حد نياز، استفاده از مال يتيم بيش از اجرت عمل نگهداري يتيم و در نهايت ممانعت از پرداخت مال يتيم به وي از ترس آنکه مانع از استمرار استفاده سرپرست از آن شود، خودداري کند.   

3- اسراف در انفاق:

خداوند متعال در وصف بندگان مقرب خود مي فرمايد: *وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواما*  اينان کساني هستند که در کارها و به خصوص در مسئله انفاق اعتدال را رعايت کرده و از هر گونه افراط و تفريطي به دور هستند. جالب توجه اينکه آيه شريفه اصلا انفاق کردن را مسلم مي گيرد لذا سخن را روي کيفيت انقال مي گيرد و مي فرمايد انفاقي مورد قبول است که به دور از هر گونه اسراف در بذل و بخشش و يا سخت گيري در اعطاي مال به مستمندان باشد. 

بلاي اسراف و تبذير

بدون شک نعمت ها و مواهبي که خداوند در کره زمين در اختيار بندگانش قرار داده، کافي است اما به شرطي که بيهوده هدر داده نشود چراکه ممکن است اسراف در منطقه اي از زمين باعث محروميت منطقه ي ديگري شود بنابراين خداوند متعال به شدت اين عمل را تقبيح فرموده و در آيات خود شديداً مسرفان را محکوم کرده و فرموده که اسراف نکنيد چرا که خداوند مسرفان را دوست ندارد و آنان را برادران شيطان معرفي مي کند و از اصحاب دوزخ مي شمارد.

خداوند اين عمل را يک برنامه فرعوني قلمداد کرده است و مسرفان را محروم از هدايت الهي مي شمارد و سرنوشتشان را هلاکت و نابودي معرفي مي کند.