پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله درباره حقوق همسايه فرمود: اگر کمک خواست، کمکش کني و اگر قرض خواست، قرضش دهي و اگر ندار شد، تأمينش کني و اگر مصيبت ديد، تغريتش گويي، اگر خيري به او رسيد، به او تبريک گويي و اگر بيمار شد، به عيادتش روي و اگر از دنيا رفت، به تشييع جنازه او روي.»

فرآوري: آمنه اسفندياري ـ بخش اخلاق و عرفان اسلامي تبيان

ما انسانها در يک زندگي اجتماعي با افراد مختلفي تعامل داريم که يک دسته از اين افراد همسايه هاي ما هستند.

همسايه ها مي توانند در کنار نزديکان و خويشان و يا در فراق ايشان، براي خانواده ها همچون پدري متعهّد و دلسوز، مادري مهربان و صبور، برادري حامي و فداکار، خواهري همدل و صميمي و خويشاوندي بصير و خيرخواه باشند.

در آموزه هاي ديني سفارشهاي زيادي به برخورد نيکو با همسايه شده است. ما در اين نوشتار کوتاه به اختصار برخي از توصيه ها را بيان مي کنيم: 

اهمّيت همسايه داري

قرآن کريم اين کتاب جاويد و ماندگار الهي، در کنار دستور به پرستش الهي و احسان به پدر و مادر و بستگان و خويشاوندان، توصيه به نيکي و احسان در حق همسايگان نموده است؛ آنجا که مي فرمايد: «وَ اعْبُدُوا اللّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ بِذِي الْقُرْبي وَ الْيَتامي وَ الْمَساکينِ وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبي وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبيلِ»؛ «و خدا را بپرستيد و هيچ چيز را همتاي او قرار ندهيد و به پدر و مادر و همچنين به خويشاوندان و يتيمان و مسکينان و همسايه نزديک و همسايه دور و دوست و همنشين و واماندگان در سفر نيکي کنيد!»

قرار گرفتن مراعات حق همسايه در کنار حق بندگي و نيکي به والدين، نشان از اهمّيت همسايه داري در منظر قرآن دارد. در روايات نيز تعبيرات نغز و زيبايي درباره اهمّيت همسايه داري آمده که به نمونه هايي اشاره مي شود:

1. احترام همسايه

پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله فرمود: «حُرْمَةُ الْجَارِ عَلَي الْإِنْسَانِ کَحُرْمَةِ أُمِّهِ؛ حرمت همسايه بر [عهده] انسان مانند احترام مادرش مي باشد.»

2. نشانه سعادت

پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله فرمود: «مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ الْمَسْکَنُ وَ الْجَارُ الصَّالِحُ وَ الْمَرْکَبُ الْهَنِيءُ؛ خانه و همسايه خوب و مرکب راهوار از خوشبختي مرد است.» البته اين موارد، مربوط به سعادت دنيا است، نه سعادت آخرت.

3. سفارش پيامبر صلي الله عليه و آله

علي عليه السلام فرمود: «اللَّهَ اللَّهَ فِي جِيرَانِکُمْ فَإِنَّهُمْ وَصِيَّةُ نَبِيِّکُمْ مَا زَالَ يُوصِي بِهِمْ حَتَّي ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُمْ؛ خدا را! خدا را! درباره همسايگان [و حقوقشان را رعايت کنيد] که وصيّت پيامبر شماست و همواره به [خوشرفتاري با[ همسايگان سفارش مي کرد تا آنجا که گمان برديم براي آنان ارثي معين خواهد کرد.»

4. معيار نيکوکار بودن

پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله فرمود: «اِذا اَثني عَلَيْکَ جيرانُکَ اَنَّکَ مُحْسِنٌ فَاَنْتَ مُحْسِنٌ وَ اِذا اَثْني عَلَيْکَ جيرانُکَ اَنَّکَ مُسِي ءٌ فَأَنتَ مُسِي ءٌ؛ هرگاه همسايگانت هنگام ثنا و سخن گفتن درباره تو، تو را نيکوکار بدانند، پس تو نيکوکاري، و اگر همسايه گانت بدکارت شمارند، تو بدکاري.» چرا که ممکن است انسان در غير محل خود عيوب خويش را پنهان کند و خوبي و بدي او شناخته نشود؛ ولي در همسايگي واقعيّت انسان آشکار مي شود. به اين جهت، فردي که همسايه ها نيکوکارش بدانند، واقعا نيکوکار است.

5. رفع بلا

پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله فرمود: «اِنَّ اللّه تَعالي لَيَدْفَعُ بِالْمسْلِمِ الصّالِحِ عَنْ مِأَةِ اَهْلِ بَيْتٍ مِنْ جيرانِهِ الْبَلاءَ؛ به راستي خداوند بلند مرتبه به واسطه مسلمان درستکار، بلا را از اهل صد خانه همسايه اش دور مي کند.» بنابراين همچنان که خدا به برکت مکه عذاب را از اهل آن و به برکت پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله بلا را از مکّه و مدينه دور کرده، وجود همسايه مؤمن باعث رفع بلا از همسايه مي شود.

6. اوّل همسايه، بعد خريد خانه

همسايه آن قدر در آرامش و امنيّت انسان نقش دارد که قبل از خريد منزل و در نظر گرفتن امتيازات است مکاني و ساختماني بايد نسبت به همسايه ها دقت نمود.

پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله فرمود: «الْتَمِسُوا الْجَارَ قَبْلَ شِرَاءِ الدَّارِ وَ الرَّفِيقَ قَبْلَ الطَّرِيقِ؛ پيش از خانه خريدن، همسايه را بجوييد و پيش از سفر کردن، رفيق را بيابيد!»

چون عيب خانه را مي توان با تعمير بر طرف کرد، ولي همسايه معيوب را به راحتي نمي توان اصلاح نمود.

7. امان از همسايه بد

پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله فرمود: سه چيز در رأس مصيبتهاي کمرشکن است:... و همسايه اي که چشمانش تو را مي پايد و دلش خواهان رسوايي توست، اگر خوبي ببيند آن را مي پوشاند و فاش نمي سازد و اگر بدي ببيند آن را آشکار و همه جا پخش مي کند.»

تذکر يک نکته: 

پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله فرمود: همسايگان سه گروه اند همسايه اي که يک حق دارد که اين گروه از همه حقّشان کمتر است، و همسايه اي که دو حق دارد و همسايه اي که سه حق دارد. امّا کسي که يک حق دارد، همسايه مشرکي است که از بستگان انسان نيست. براي او فقط حق همجواري است و امّا کسي که دو حق دارد، همسايه مسلمان است که حق اسلام و حق همسايگي دارد و امّا کسي که سه حق دارد، همسايه مسلمان خويشاوند است که حق اسلام و مسلمان بودن و حق همسايگي و حق خويشاوندي دارد.

کلام آخر: 

هر کار خيري آثاري دارد و خوب همسايه داري کردن هم داراي برکاتي است از جمله: دفع بلا، کسب سعادت دنيا و آخرت و محبوبيّت در نزد خدا و رسولش و...انساني که با همسايه ها خوب است و همسايه ها نيز با او خوبند، محلّه اي آرام خواهد داشت و در نتيجه، سلامتيها بيشتر و عمرها طولاني تر خواهد شد. بنابراين از مجموع آنچه بيان شد، اهميّت همسايه داري و جايگاه و منزلت آن در اسلام مشهود است و کاملا روشن است که سعادت دنيا و آخرت انسان و آرامش دنيايي و سعادت آخرتي او به اموري مانند خوب همسايه داري کردن و همسايه نيک داشتن بستگي دارد.